بررسی اثرات نامتقارن سیاست‌های پولی بر توزیع درآمد در ایران

اصغرپور, حسین; العوفی, رائد غازی محمد; برقی اسکویی, محمد مهدی; سلمانی, بهزاد

doi:10.22126/pse.2026.13378.1230

بررسی اثرات نامتقارن سیاست‌های پولی بر توزیع درآمد در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشکده اقتصاد و مدیریت تبریز، تبریز، ایران

² دانشکده اقتصاد و مدیریت تبریز، دانشگاه تبریز، ایران

10.22126/pse.2026.13378.1230

چکیده

مطالعه حاضر به بررسی اثرات نامتقارن سیاست‌های پولی بر توزیع درآمد در اقتصاد ایران طی دوره ۱۳۷۲ تا ۱۴۰۱ پرداخته است. اهمیت این موضوع در آن است که سیاست‌های پولی، به‌عنوان یکی از ابزارهای اصلی مدیریت اقتصاد کلان، می‌توانند پیامدهای متفاوتی بر گروه‌های مختلف درآمدی داشته باشند و بر عدالت اجتماعی اثرگذار شوند. در این پژوهش، ابتدا شاخص نابرابری درآمد با استفاده از روش تحلیل مؤلفه‌های اصلی محاسبه گردید. این روش با ترکیب چندین شاخص، امکان سنجش دقیق‌تر وضعیت نابرابری را فراهم می‌سازد. سپس اثرات سیاست‌های پولی بر شاخص ترکیبی نابرابری درآمد با بهره‌گیری از رویکرد کوانتایل در دهک‌های مختلف بررسی شد. رویکرد کوانتایل این قابلیت را دارد که اثرات سیاست‌ها را در سطوح مختلف توزیع درآمد آشکار کند. نتایج نشان داد که نقدینگی، به‌عنوان نماینده سیاست پولی، در اغلب دهک‌ها اثر منفی بر توزیع درآمد داشته و منجر به کاهش عدالت درآمدی گردیده است. این یافته بیانگر آن است که افزایش حجم نقدینگی بیشتر به نفع گروه‌های خاص عمل کرده و شکاف درآمدی را تشدید کرده است. علاوه بر نقدینگی، اثر سایر متغیرهای توضیحی نیز مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان داد که رشد اقتصادی اثر مثبت بر کاهش نابرابری داشته، در حالی که مجذور رشد اقتصادی اثر منفی نشان داده است. نرخ ارز، درجه باز بودن تجارت و درجه شهرنشینی نیز در اغلب دهک‌ها اثر مثبت داشته‌اند و به بهبود توزیع درآمد کمک کرده‌اند.به‌طور کلی، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد سیاست‌های پولی در ایران طی سه دهه اخیر اثرات نامتقارن و پیچیده‌ای بر توزیع درآمد داشته‌اند و توجه به پیامدهای توزیعی آن برای سیاست‌گذاران ضروری است.

کلیدواژه‌ها

20.1001.1.28212681.1405.5.1.5.6

موضوعات

اقتصاد بخش عمومی

مراجع

ابراهیم نژاد،عبداله؛ معمارزاده‌ طهران، غلامرضا؛, مشبکی‌اصفهانی اصغر؛ سجادی، ‌سید‌عبداله. (1401). « طراحی مدل جانشین‌پروری مدیران در بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران». مدیریت منابع در نیروی انتظامی، 37(10), 93-109.

‎ http://rmpjmd.jrl.police.ir/article_98581.html

ابراهیمی، محسن؛ بابایی آغ‌اسمعیلی، مجید؛ کفیلی، وحید. (1395). «نابرابری درآمد و کیفیت محیط‌زیست: مطالعۀ موردی ایران». مدل‌سازی اقتصادسنجی، 2(1)، 59-79. https://www.sid.ir/paper/264919/fa

آرمان‌‌‌مهر، محمدرضا؛ فرهمندمنش، آسیه. (1397). «بررسی تأثیر تورم بر نابرابری درآمدی خانوارهای شهری ایران با رهیافت اتکینسون». اقتصاد و توسعۀ منطقه‌‌ای (دانش و توسعه)، 25(15)، 127-152. https://sid.ir/paper/396123/fa

افشاری، زهرا؛ بخشی‌پور، پونه. (1401). «اثر نابرابری در توزیع درآمد بر ساختار مالیاتی در ایران». تحلیل‌‌های اقتصادی توسعۀ ایران، 8(2)، 1-18. https://civilica.com/doc/1709365

تدین، فوژان؛ شریفی رنانی. (2023). تحلیل تاثیر سیاست پولی بر توزیع درآمد واقعی در اقتصاد ایران. دو فصلنامه علمی-تخصصی اقتصاد توسعه و برنامه ریزی, 10(2), 62-79.‎

https://sanad.iau.ir/Journal/jdep/Article/1085760

جباری، لیلا؛ سالم، علی‌اصغر. (1402). «بررسی اثر غیرخطی تغییر ساختار اشتغال بر انتشار دی‌اکسید کربن‌ در استان‌های ایران با استفاده از مدل پنل کوانتایل». پژوهش‌‌های اقتصادی ایران، 28(96)، 123-162. https://sid.ir/paper/1158822/fa

جعفری، مهدی؛ عمادی، سیدجواد؛ رمضان‌پور، اسماعیل. (1400). «بررسی تأثیر همزمان سیاست‌‌های پولی و مالی بر نابرابری درآمد در ایران». اقتصاد کاربردی، 11(36)، 39-51. https://sid.ir/paper/410401/fa

داوودی، پرویز؛ سرلاب، محمد. (1398). «بررسی اثر سیاست‌های پولی بر توزیع درآمد در بخش شهری و روستایی». پژوهش‌‌های اقتصادی (رشد و توسعۀ پایدار)، 19(2)، 35-57. https://ecor.modares.ac.ir/article_13426.html

سرخوندی، مهناز؛ سهیلی، کیومرث؛ فتاحی، شهرام. (1398). «تأثیر سیاست پولی بر نابرابری درآمد». اقتصاد و بانکداری اسلامی، 8(29)، 195-209. https://mieaoi.ir/article-1-901-fa.html

شکوهی‌فرد، سیامک؛ ابوالحسنی، اصغر؛ فرهنگ، امیرعلی. (1400). «اثرات فساد بر شکنندگی مالی در ایران: رهیافت رگرسیون کوانتایل». توسعه و سرمایه، 6(2)، 93-110. https://jdc.uk.ac.ir/article_3106.html

شکوهیار، شیرین. (1395). «تأثیر سیاست پولی و مالی بر شاخص توزیع درآمد (مطالعۀ موردی کشورهای در حال توسعه و توسعه‌یافتۀ منتخب)». کنفرانس بین‌‌المللی پژوهش‌‌های نوین در مدیریت اقتصاد و حسابداری. https://www.sid.ir/paper/868051/fa

عصاری آرانی، عباس؛ عاقلی، لطفعلی؛ شفیعی، سعید. (1388). «تأثیر سیاست‌‌های پولی بر توزیع درآمد در ایران». اقتصاد مقداری، 6(3)، 105-128. https://jqe.scu.ac.ir/article_10701.html

مهرگان، نادر؛ بوشهری، محمد؛ احمدی، احمدرضا. (1404). «تحلیل تأثیر تکانه‌های سیاست پولی بر نابرابری درآمد در ایران: کاربرد مدل خودرگرسیون برداری». مطالعات بین‌رشته‌‌ای اقتصاد، 1(1)، 55-88. https://journals.qom.ac.ir/article_3446.html

نصر اصفهانی، محمد؛ قائمی‌اصل، مهدی؛ علی‌اکبری، فائزه. (1404). «تأثیر سیاست‌های پولی و مالی بر توزیع درآمد: نرخ سود بانکی و مالیات در ایران». مطالعات کشورها، 3(2)، 405-428. https://jcountst.ut.ac.ir/article_100489.html

ورهرامی، ویدا؛ جهان‌تیغ، یگانه. (1403). «عوامل تأثیرگذار بر اختلاف قیمت بنزین در داخل کشور و فوب خلیج‌فارس و تأثیر این اختلاف بر شاخص نابرابری ضریب اتکینسون در ایران». مطالعات اقتصاد بخش عمومی، 3(2)، 301-332. https://pse.razi.ac.ir/article_3098.html

References

Acemoglu, D. (2002). Technical change, inequality, and the labor market. Journal of economic literature, 40(1), 7-72. https://www.nber.org/system/files/working_papers/w7800/w7800

Afshari, Z., & Bakhshipour, P. (2014). The impact of inequality in income distribution on tax structure in Iran. Economic Analysis of Iranian Development, 8(2), 18-1. [In Persian]. https://civilica.com/doc/1709365

Armanmehr, M., & Farahmandmanesh, A. (2018). Investigating the effect of inflation on income inequality of urban households in Iran using the Atkinson approach. Regional Economics and Development (Knowledge and Development), 25(15), 127-152. [In Persian]. https://sid.ir/paper/396123/fa

Assari Arani, A., Aqeli, L., & Shafiei, S. (2009). The impact of Monetary Policies on Income Distribution in Iran. Quarterly Journal of Quantitative Economics, 6(3), 105-128. [In Persian]. https://jqe.scu.ac.ir/article_10701.html

Auclert, A. (2019). Monetary policy and the redistribution channel. American Economic Review, 109(6), 2333-2367. http://www.nber.org/papers/w23451

Azam, M., Khan, Z., & Ibrahim, Y. (2024). Analyzing the Impact of Fiscal and Monetary Policies on Income Distribution in Central Asian Economies. Journal of Central Banking Theory and Practice, 13(3), 109-140. DOI: 10.2478/jcbtp-2024-0024

Barro, R. J. (2000). Inequality and Growth in a Panel of Countries. Journal of economic growth, 5, 5-32. https://link.springer.com/article/10.1023/a:1009850119329#citeas

Bhattacharya, D. (2005). Asymptotic inference from multi-stage samples. Journal of econometrics, 126(1), 145-171. https://doi.org/10.1016/j.jeconom.2004.01.002

Bivens, J. (2015). Gauging the impact of the Fed on inequality during the Great Recession. Hutchins Center Working Papers. https://files.epi.org/2015/quantitative-easing-and-inequality-josh-bivens.pdf

Bordo, M. D., & Meissner, C. M. (2012). Does inequality lead to a financial crisis?. Journal of International Money and Finance, 31(8), 2147-2161. https://doi.org/10.1016/j.jimonfin.2012.05.006

Brunnermeier, M. K., Eisenbach, T. M., & Sannikov, Y. (2012). Macroeconomics with Financial Frictions: A Survey of Theoretical Mechanisms. http://www.nber.org/papers/w18102

Carpenter, S. B., & Rodgers III, W. M. (2004). The disparate labor market impacts of monetary policy. Journal of Policy Analysis and Management, 23(4), 813-830. https://doi.org/10.1002/pam.20048

Coibion, O., Gorodnichenko, Y., Kueng, L., & Silvia, J. (2012). Innocent Bystanders? Monetary policy and inequality. Journal of Monetary Economics, 88, 70-89. https://doi.org/10.1016/j.jmoneco.2017.05.005

Colciago, A., Samarina, A., & De Haan, J. (2019). Central bank policies and income and wealth inequality: A survey. Journal of Economic Surveys, 33(4), 1199-1231. https://doi.org/10.1111/joes.12314

Corak, M. (2013). Income inequality, equality of opportunity, and intergenerational mobility. Journal of Economic Perspectives, 27(3), 79-102. http://dx.doi.org/10.1257/jep.27.3.79

Davoodi P, & Sarlab M. (2019). The Effect of Monetary Policy on the Income Distribution in Urban and Rural Areas of Iran. Economic Research (Sustainable Growth and Development), 19(2), 57-35. [In Persian]. https://ecor.modares.ac.ir/article_13426.html

Draghi, M. (2016). Stability, equity and monetary policy. German Institute for Economic Research (DIW), 2. https://ojs.uv.es/index.php/IREP/user/setLocale/en_US?source=%2Findex.php%2FIREP%2Farticle%2Fview%2F22784

Ebrahimi, M., Babaei-Agh-Esmaili, M., & Kafili, V. (2016). Income Inequality and Environmental Quality: A Case Study of Iran. Econometric Modeling, 2(1), 59-79. [In Persian]. https://www.sid.ir/paper/264919/fa

Leroy, A., & El Herradi, M. (2019). The redistributive effects of monetary policy: Evidence from a century of modern economic history. Available at SSRN 3322405

https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3322405

Erosa, A., & Ventura, G. (2002). On inflation as a regressive consumption tax. Journal of Monetary Economics, 49(4), 761-795. https://doi.org/10.1016/S0304-3932(02)00115-0

Evgenidis, A., & Fasianos, A. (2021). Unconventional monetary policy and wealth inequalities in Great Britain. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 83(1), 115-175. https://doi.org/10.1111/obes.12397

Furceri, D., Loungani, M. P., & Zdzienicka, M. A. (2018). The effects of monetary policy shocks on inequality. Journal of International Money and Finance, 85(C), 168-186. https://doi.org/10.1016/j.jimonfin.2017.11.004

Galbraith, J. K. (2000). Created unequal: The crisis in American pay. University of Chicago Press. https://www.amazon.com/Created-Unequal-Crisis-American-Pay/dp/0684849887

Garcia, F. T., & Cross, J. L. (2024). The impact of monetary policy on income inequality: Does inflation targeting matter? Finance Research Letters, 61, 105006. https://doi.org/10.1016/j.frl.2024.105006

Gurr, T. (1968). A causal model of civil strife: a comparative analysis using new indices1. American Political Science Review, 62(4), 1104-1124. https://doi.org/10.2307/1953907

Heathcote, J., Perri, F., & Violante, G. L. (2010). Unequal we stand: An empirical analysis of economic inequality in the United States, 1967–2006. Review of Economic dynamics, 13(1), 15-51.

https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1094202509000659

Huber, E., & Stephens, J. D. (2014). Income inequality and redistribution in postindustrial democracies: demographic, economic and political determinants. Socio-Economic Review, 12(2), 245-267. dern economic history. https://doi.org/10.1093/ser/mwu001

Ibrahim, M. H. (2024). Monetary policy, financial development and income inequality in developing countries. The Singapore Economic Review, 69(02), 859-889. https://doi.org/10.1142/S0217590821410010

Inui, M., Sudou, N., & Yamada, T. (2017). The effects of monetary policy shocks on inequality in Japan. https://ssrn.com/abstract=2982887

Jabbari, L., & Salem, A. A. (2014). Investigating the nonlinear effect of changing employment structure on carbon dioxide emissions in Iranian provinces using the quantile panel model. Iranian Economic Research, 28(96), 123-162. [In Persian]. https://sid.ir/paper/1158822/fa

Jafari, M., Emadi, S. J., & Ramezanpour, A. (2011). Investigating the simultaneous impact of monetary and fiscal policies on income inequality in Iran. Applied Economics, 11(36), 51-39. [In Persian]. https://sid.ir/paper/410401/fa

Jaumotte, M. F., & Osorio, M. C. (2015). Inequality and labor market institutions. International Monetary Fund. https://www.imf.org/-/media/websites/imf/imported/external/pubs/ft/sdn/2015/_sdn1514pdf.pdf

Karahan, F., & Ozkan, S. (2013). On the persistence of income shocks over the life cycle: Evidence, theory, and implications. Review of Economic Dynamics, 16(3), 452-476. https://doi.org/10.1016/j.red.2012.08.001

Khan, Z., & Khan, M. A. (2023). The effect of monetary policy on income inequality: Empirical evidence from Asian and African developing economies. Journal of Central Banking Theory and Practice, 12(3), 133-158. https://reference-global.com/download/article/10.2478/jcbtp-2023-0028.pdf

Koenker, R., & Bassett Jr, G. (1978). Regression quantiles. Econometrica: journal of the Econometric Society, 33-50. https://doi.org/10.2307/1913643

Koenker, R., & Portnoy, S. (1996). Quantile regression. ABE. http://www.econ.uiuc.edu/~roger/courses/472/1998/rq.pdf

Koenker, Roger. Quantile regression. Vol. 38. Cambridge university press, 2005. http://www.econ.uiuc.edu/~roger/courses/472/1998/rq.pdf

Krieger, T., & Meierrieks, D. (2019). Income inequality, redistribution and domestic terrorism. World Development, 116, 125-136. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2018.12.008

Kumhof, M., Rancière, R., & Winant, P. (2015). Inequality, leverage, and crises. American economic review, 105(3), 1217-1245. https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/aer.20110683

Liosi, K., & Spyrou, S. (2022). The impact of monetary policy on income inequality: evidence from Eurozone markets. Journal of Economic Studies, 49(3), 522-540. https://doi.org/10.1108/JES-07-2020-0328

Machado, J. A. F., & Silva, J. M. C. S. (2019). Quantiles via moments. Journal of Econometrics, 213(1), 145–173. https://doi.org/10.1016/j.jeconom.2019.04.009

Mehregan, N., Bushehri, M., & Ahmadi, A. (2015). Analysis of the Impact of Monetary Policy Shocks on Income Inequality in Iran: Application of the Vector Autoregression Model. Interdisciplinary Studies in Economics, 1(1), 55-88. [In Persian]. https://journals.qom.ac.ir/article_3446.html

Mumtaz, H., & Theophilopoulou, A. (2017). The impact of monetary policy on inequality in the UK. An empirical analysis. European Economic Review, 98, 410-423. https://doi.org/10.1016/j.euroecorev.2017.07.008

Nakajima, M. (2012). Business Cycles in the Equilibrium Model of Labor Market Search and Self‐Insurance. International Economic Review, 53(2), 399-432. https://doi.org/10.1111/j.1468-2354.2012.00686.x

NasrEsfahani, M., Ghaemi-Asl, M., & Ali Akbari, F. (2015). The Effect of Monetary and Fiscal Policies on Income Distribution: Bank Interest Rates and Taxes in Iran. Country Studies, 3(2), 428-205. [In Persian]. https://jcountst.ut.ac.ir/article_100489.html

Newey, W.K., Powell, J.L. (1987). Asymmetric Least Squares Estimation and Testing. Econometrica, 55(4), 819-847. https://doi.org/10.2307/1911031

Onatunji, O. G., & Akinlo, A. E. (2025). Unveiling the Asymmetric Nexus: Monetary Policy and Income Inequality in Nigeria. Global Journal of Emerging Market Economies, 09749101251316738. https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/09749101251316738

Ostry, M. J. D., Berg, M. A., & Tsangarides, M. C. G. (2014). Redistribution, inequality, and growth. International Monetary Fund. https://www.imf.org/external/pubs/ft/sdn/2014/sdn1402.pdf

Palley, T. I. (2002). Economic contradictions coming home to roost? Does the US economy face a long-term aggregate demand generation problem? Journal of Post Keynesian Economics, 25(1), 9-32. https://doi.org/10.1080/01603477.2002.11051345

Park, J. (2021). Monetary policy and income inequality in Korea. Journal of the Asia Pacific Economy, 26(4), 766-793. https://doi.org/10.1080/13547860.2020.1870794

Parsons, B. (2023). The role of income inequality on internal conflict, terrorism, political violence, civil war, and civil disorders–Panel data analysis with quantile via moments and Driscoll and Kraay standard errors. International Journal of Development and Conflict, 13(2), 117-143. https://www.researchgate.net/publication/371647435_Panel_data_analysis_of_internal_conflict_and_income_inequality

Piketty, T., & Saez, E. (2003). Income inequality in the United States, 1913–1998. Journal of Economics, 118(1), 1-41. https://doi.org/10.1162/00335530360535135

Powell, D. (2022). Quantile regression with nonadditive fixed effects. Empirical Economics, 63(5), 2675-2691. https://link.springer.com/article/10.1007/s00181-022-02216-6#citeas

Qanas, J. (2020). Central banking and income inequality: The impact of monetary policy on income distribution. In Contemporary Issues in Heterodox Economics, pp. 141-159, Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429346415

Rajan, R. G. (2010). Fault lines: How hidden fractures still threaten the world economy. In Fault Lines. princeton University press. https://doi.org/10.1515/9781400839803

Rubolino, E., & Waldenström, D. (2020). Tax progressivity and top incomes evidence from tax reforms. The Journal of Economic Inequality, 18, 261-289. https://link.springer.com/article/10.1007/s10888-020-09445-8#citeas

Samarina, A., & Nguyen, A. D. (2024). Does monetary policy affect income inequality in the euro area? Journal of Money, Credit and Banking, 56(1), 35-80. https://doi.org/10.1111/jmcb.13017

Sarkhondi, M., Soheili, K., & Fattahi, Sh. (2019). The Effect of Monetary Policy on Income Inequality. Journal of Islamic Economics and Banking, 8(29), 195-209. [In Persian]. https://mieaoi.ir/article-1-901-fa.html

Shokohiyar, Sh. (2016). The impact of monetary and fiscal policy on the income distribution index (a case study of selected developing and developed countries). International Conference on Modern Research in Management Economics and Accounting. [In Persian]. https://www.sid.ir/paper/868051/fa

Shokoofard, S., Abolhasani, A., & Farhang, A. A. (2011). The effects of corruption on financial fragility in Iran: A quantile regression approach. Development and Capital, 6(2), 110-93. [In Persian]. https://jdc.uk.ac.ir/article_3106.html

Stiglitz, J. E. (2015). New theoretical perspectives on the distribution of income and wealth among individuals: Part IV: Land and credit (No. w21192). National Bureau of economic research. https://www.nber.org/papers/w21192

Tolulope, A. O. (2021). Monetary policy shocks and income inequality in Nigeria: Do effects of anticipated and unanticipated shocks differ? African Journal of Economic Review, 9(2), 1-18. https://www.ajol.info/index.php/ajer/article/view/205912

Varahrami, V., & Jahantigh, Y. (2014). Factors affecting the difference in gasoline prices inside the country and FOB Persian Gulf and the effect of this difference on the inequality index of Atkinsons cofficient in Iran. Public Sector Economic Studies, 3(2), 332-301. [In Persian]. razi.ac.ir/article_3098.html

Wilkinson, R. G., & Pickett, K. (2009). The spirit level: Why more equal societies almost always do better (Vol. 6). London: Allen Lane. https://doi.org/10.1080/15700763.2011.577928

Williamson, S. D. (2008). Monetary policy and distribution. Journal of monetary economics, 55(6), 1038-1053. https://doi.org/10.1016/j.jmoneco.2008.07.001

Xiang, L., Wang, W., Ren, J., & Zhao, Y. (2023). The impact of monetary policy shocks on income inequality: a tale of two countries. Economic research-Ekonomska istraživanja, 36(2). https://hrcak.srce.hr/file/442658

Zungu, L. T., & Greyling, L. (2022). Exploring the dynamic shock of unconventional monetary policy channels on income inequality: A panel VAR approach. Social Scie